Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Recenzja książki „Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej” Ryszard Torzecki

1_max

Recenzja książki „Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej”

Ryszard Torzecki

 

 

 

Ryszard Torzecki urodzony 20 marca 1925 roku w Łodzi. Po przełomie październikowym 1956 r podjął eksternistyczne studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim, które ukończył w roku 1962 magisterium na temat stosunków polsko-niemieckich w roku 1939. Pod wpływem prof. Józefa Dutkiewicza rozpoczął badania dotyczące stosunków ukraińsko-niemieckich. Rezultatem tych prac był obroniony w roku 1970 doktorat Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy (1933-1945), opublikowany w Warszawie w roku 1972 r.

W styczniu 1971 rozpoczął pracę naukową w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk prowadząc badania w zakresie historii najnowszej Europy środkowo-wschodniej, a szczególnie kompleksu stosunków ukraińsko-polsko-niemieckich. Zainteresowania badawcze koncentrował wokół wydarzeń Europy środkowo-wschodniej w XX wieku, polityki wschodniej polityki Watykanu, dziejów kościoła greckokatolickiego. Fascynowała go postać metropolity Andrzeja Szeptyckiego. W kręgu zainteresowań Torzeckiego znajdowała się też II wojna światowa. Pisał na temat reżimu okupacyjnego na Wschodzie, ruchu oporu, kwestii kolaboracji z Niemcami oraz ruchów niepodległościowo-wyzwoleńczych. Z czasem jednak ograniczał swe zainteresowania do dziejów Ukrainy i stosunków polsko-ukraińskich w latach międzywojennych i w okresie wojny i okupacji.

Materiały do swych prac zbierał nie tylko w archiwach i bibliotekach polskich, ale także w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Czechosłowacji i Stanach Zjednoczonych. Wielokrotnie próbował bezskutecznie uzyskać zezwolenie na korzystanie z archiwów ZSRR – nie dopuszczono go do badań w archiwach sowieckich na Ukrainie. Materiał archiwalny starał się pogłębiać i konfrontować ze świadkami opisywanych wydarzeń. Dążył do nawiązania bezpośrednich kontaktów z byłymi polskimi i ukraińskimi politykami i działaczami przebywającymi po II wojnie światowej na emigracji. Utrzymywał stały kontakt ze środowiskiem ukraińskim w Polsce, szczególnie warszawskim, w tym i z duchowieństwem greckokatolickim.

W roku 1986 przedstawił rozprawę habilitacyjną poświęconą mniejszości ukraińskiej oraz polityce władz państwowych II Rzeczypospolitej w stosunku do niej, opublikowaną w trzy lata później pt. Kwestia ukraińska w Polsce w latach 1923-1929 (Kraków 1989).

Następnie podjął badania nad okresem najbardziej kontrowersyjnym w dziejach stosunków polsko-ukraińskich – latami II wojny światowej. Efektem prac była książka:Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, opublikowana w r. 1993.

Od 1998 roku Ryszard Torzecki przebywał w Domu Rencisty PAN w Konstancinie. Poważna choroba oczu uniemożliwiła mu dalszą pracę naukową, choć do końca życia obserwował stan badań stosunków polsko-ukraińskich oraz życia politycznego na Ukrainie. Zmarł nagle 20 sierpnia 2003 r.

Dorobek naukowy Ryszarda Torzeckiego obejmuje około 100 prac i artykułów, recenzji, wystąpień. Jego zaangażowanie naukowe i postawa społeczna zostały zauważone przez hierarchów Kościoła greckokatolickiego na Ukrainie.

Jego praca Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej została uznana przez polskich historyków: Andrzeja Leona Sowę, Grzegorza Motykę i Rafała Wnuka za podstawową pracę dotyczącą stosunków polsko-ukraińskich w czasie II wojny światowej [1].

Książka została wydana przez warszawskie wydawnictwo PWN w 1993 r. Podzielona jest na sześć rozdziałów poprzedzonych wstępem nakreślającym problem mniejszości narodowych w XIX wieku w Austro-Węgrzech. Autor podkreśla że Polacy jak i Ukraińcy nie dążyli do wspólnej polityki wobec zaborcy, co skutecznie wykorzystywały ten fakt ówczesne władze austriackie. Niestety okres I wojny światowej i 20’ lecie międzywojenne autor pozostawia bez szerszego komentarza. Skupia się jedynie na stronie polskiej i jej przewinieniach w sprawie mniejszości ukraińskiej nie podkreślając rozwijającego się nacjonalizmu ukraińskiego i ich zamachach na polskich polityków (Tadeusza Hołówki oraz Bronisława Pierackiego).

Autor opiera się w swojej pracy głównie na dokumentach podziemia polskiego, ukraińskiego i dokumentach niemieckich oraz na literaturze głównie polskiej i ukraińskiej. Braki źródłowe starał się uzupełnić relacjami, która część została autoryzowana. Ryszard Torzecki objaśnia również problem z dostępem polskich badaczy do ukraińskich archiwów. Choć napisał książkę w 1993 r. i problem mógł być zrozumiały ze względu na przemiany polityczne, jednak problem pozostał do dzisiaj.

Rozdział pierwszym zatytułowanym „Wokół września” czytelnik zapozna się z sytuacją polityczną przed wrześniem 1939 r. oraz udziałem Ukraińców we wrześniu 1939 r. Faktem wartym zanotowania jest liczba żołnierzy którzy walczyli w wojsku polskim ok. 200 tys. Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne nawet wystosowało list do gen. Sikorskiego pisząc „(…) oświadczamy, że obecnie nie czas na wzajemne spory polityczne i że decyzję powyższą wraz ze społeczeństwem ukraińskim wykonamy i poniesiemy wszystkie ofiary dla zwartej obrony Państwa”.

Kolejny drugi rozdział książki (Ukraińcy w strefie radzieckiej i pod okupacją hitlerowską do inwazji Niemiec na ZSRR) omawia współpracę OUN z niemieckim wojskiem i administracją. Przedstawia też przejmowanie przez Ukraińców ziemi Polaków, których wysiedlono z pasa nadgranicznego, przejmowaniu po Żydach zabudowań, warsztatów, sklepów i małych obiektów przemysłowych.

Trzeci rozdział (Stosunki między Polakami a Ukraińcami przed agresją Niemiec na ZSRR) autor skupia się na polityce polskiego rządu emigracyjnego i podziemia w latach 1939-1941 ukazując wrogość nacjonalistów ukraińskich do władz polskich. Sami Ukraińcy pokładali nadzieje na odbudowę swojego państwa w III Rzeszy i do tego chcieli wykorzystać Wermacht i swoje jednostki policyjne.

Rozdział czwarty zatytułowany (W świecie złudzeń i na drodze do klęski) przedstawia okres od czerwca 1941 r. do października 1942 r., okres wzajemnych sondaży politycznych, a po stronie ukraińskiej zmian w polityce oraz organizacyjnego dostosowania się do tych zmian. Autor zauważa zależność między klęskami III Rzeszy na froncie wschodnim i zmianą polityki ukraińskiej w stosunku do władz niemieckich.

W rozdziale piątym (W kręgu idei) omówiony jest rozłam Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i powstaniu Ukraińskiej Powstańczej Armii – zbrojnym ramieniu OUN. Niestety autor powierzchownie opisuje myśl polityczną OUN i jej wpływie na późniejsze tragiczne wydarzenia na Kresach Wschodnich.

Ostatni szósty rozdział (Wojenna tragedia) skupia się na dywizji strzeleckiej SS „Galizien” i UPA. Rozdział liczący niecałe 40 stron nie wyczerpuje tematu, co więcej czasami omija niewygodne wydarzenia dla strony ukraińskiej związanych z ludobójstwem na Kresach.

Książka licząca 348 stron jest podstawowym źródłem informacji na temat stosunków polsko-ukraińskich podczas II wojny światowej. Niestety nie wyczerpuje w pełni tej problematyki. Książce brakuje również map, które pomogłyby zobrazować rozmieszczenie narodowościowe na Kresach Południowo-Wschodnich. Do kolejnego błędu nalezą przypisy, które umieszczone na końcu każdego rozdziału utrudniają czytanie i wyszukiwanie informacji.


[1] Andrzej Leon Sowa, Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1947. Zarys problematyki, Kraków 1998, s. 25.

Be Sociable, Share!

    Leave a Reply

    Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *